Αυτοσυνειδησία και θρησκεία


Οι ιστορικές μελέτες μπορούν να έχουν ζωντανό ενδιαφέρον αν γράφονται ως απαντήσεις στα ερωτήματα του παρόντος. Το ερώτημα γιατί ο Μαρξ στη διδακτορική διατριβή του (για τη δημοκρίτεια και επικούρεια φυσική φιλοσοφία) επιλέγει συγκεκριμένο κομμάτι του παρελθόντος δεν είναι απλώς φιλολογικό, ούτε για το συγγραφέα των παρακάτω γραμμών (Π. Κονδύλης 1983), ενδεχομένως ούτε και για μας: Βοηθά να καταλάβουμε τη διανοητική εξέλιξη του Μαρξ και, κυρίως, να συλλάβουμε το μαρξισμό ως μία στιγμή στην πορεία του δυτικού ορθολογισμού.

Βασικό φιλοσοφικό μέλημα των ριζοσπαστών επιγόνων του Χέγκελ ήταν να δείξουν ότι το απόλυτο πνεύμα (η ύψιστη αρχή του εγελιανού συστήματος) δεν ήταν κατά βάθος τίποτα άλλο παρά η αυτοσυνειδησία του ανθρώπου. Η έννοια του ανθρώπου ισοδυναμεί με το σύνολο των ανθρώπινων εκδηλώσεων, άνθρωπος δηλαδή είναι το ενεργό υποκείμενο που δημιουργεί την ιστορία: Θεός και Ιστορία, Άνθρωπος και Ιστορία ταυτίζονται.

Η ερμηνεία όμως αυτή του Χέγκελ είχε το θεωρητικό της αντίτιμο: για να υποστηριχθεί η ταύτιση πνεύματος και αυτοσυνειδησίας, έπρεπε να αποσιωπηθούν άλλες, σημαντικές πλευρές της σκέψης του δασκάλου: Το απόλυτο πνεύμα του Χέγκελ κάλυπτε και την ανθρώπινη και την εξω-ανθρώπινη, δηλαδή τη φυσική, πραγματικότητα, Συμπίεση του πνεύματος στα όρια της αυτοσυνειδησίας σήμαινε χωρισμό ανθρώπινου πνεύματος και άψυχης φύσης.

Οι νεοεγελιανοί απορρίπτουν την εγελιανή θεωρία της συμφιλίωσης με την πραγματικότητα και προβάλλουν το αίτημα της πραγμάτωσης της φιλοσοφίας: φιλοσοφία και πραγματικότητα χωρίζονται και η πρώτη, όντας η τελειότερη, γίνεται το μέτρο με το οποίο κρίνεται η δεύτερη. Από εδώ προκύπτει το πρωτείο της πράξης απέναντι στη θεωρία: Με την πραγμάτωση της φιλοσοφίας επιδιώκεται ουσιαστικά η αποκατάσταση μια γνήσιας και οριστικής πραγματικότητας (ολότητας). Να διευκρινιστεί ότι ως πράξη εννοείται η θεωρητική εργασία που αναπτύσσει η φιλοσοφία όταν εγκαταλείπει την ενατενιστική στάση και υιοθετεί κριτική συμπεριφορά.

Βέβαια, η πίστη στον κοσμοδιορθωτικό ρόλο της φιλοσοφίας πηγάζει από την άγνοια των κοινωνικών και φιλοσοφικών εξαρτήσεων της φιλοσοφικής σκέψης. Η φιλοσοφία, για τον νεαρό ιδεαλιστή Μαρξ, δεν καθορίζεται από τον κόσμο, παρά μπορεί και οφείλει να τον καθορίσει.

Η φιλοσοφία για το Μαρξ ενσαρκώνει το αλτρουϊστικό ήθος που εμπνέεται από το Λόγο, το ήθος του ελεύθερου και αυτόνομου ατόμου, ενώ η θρησκεία ενσαρκώνει το φόβο της τιμωρίας, εμπνέοντας μια μικρόψυχη και ιδιοτελή συμπεριφορά. Αντιπαραθέτει στον ιδιοτελή ατομικισμό τη συλλογική υπόσταση και αξία του ανθρώπινου γένους. Η αυτοσυνειδησία είναι μία υπερήφανη, ατομική κριτική παρουσία που καταπολεμά την υποταγή στους θρησκευτικά καθαγιασμένους θεσμούς, ενώ το ανθρώπινο γένος είναι η ανώτερη αρχή που σβήνει τους ατομικούς φόβους και την ιδιοτέλεια.

Ο νεαρός Μαρξ συμμαχεί με τον υλισμό, παρόλο που δεν ομολογεί – ούτε καν υπαινίσσεται – πίστη στην προτεραιότητα της ύλης απέναντι στη συνείδηση, επειδή ο υλισμός εμφανίζεται ως συνεπής άρνηση των θρησκευτικών μύθων, άρα ως ηθική στάση απαλλαγμένη από το φόβο και την ελπίδα. Ξεκινάει λοιπόν από μια ηθική κι όχι μεταφυσική αποτίμηση του υλισμού, και τον συγκαταλέγει στα ρεύματα που συναπαρτίζουν το διαφωτισμό, ως κίνημα κατά της δεισιδαιμονίας και της πρόληψης.

Αποσπάσματα από το κείμενο του Π. Κονδύλη: Η αφετηρία της διανοητικής εξέλιξης του Karl Marx (1984). Περίληψη του κειμένου εδώ:

Advertisements

16 thoughts on “Αυτοσυνειδησία και θρησκεία

  1. είναι μια άποψη του Κονδύλη, χιλιοπαιγμένη βέβαια από άλλους πολύ πιο πριν, αλλά το… «νεαρός» ή «ώριμος» Μαρξ που επίσης έχει χιλιοπαιχτεί και συνεχίζει, το θεωρώ χωρίς ουσία.

    Το αποτέλεσμα, ο ίδιος διαλεκτικός υλισμός είναι η ουσία, και μάλιστα άκρως δημιουργική, βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη όπως και η επιστήμη, επομένως ο Μαρξισμός δεν υπήρξε ποτέ ευαγγέλιο (στο τσερβέλο κάποιων υπήρξε) –σε αντίθεση με τα ευαγγέλια των όποιων θρησκειών– δεν το επεδίωξε ποτέ, γιατί όπως προείπα βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη – σε αντίθεση και πάλι με τις σταθερές δογματικές θρησκευτικές βεβαιότητες– και δεν είμαι σίγουρος αν μπορεί το κοινωνικό του σκέλος να εφαρμοστεί.

    Η άποψη του Κονδύλη για τον ώριμο Μαρξ ότι ενέταξε τη θρησκεία στη φιλοσοφία, είναι απλά μια ακόμη άποψη του ίδιου του Κονδύλη, και με την οποία διαφωνώ.

  2. Γιάννη, δεν είναι σαφές ότι η κριτική του καπιταλισμού από το Γιανναρά (και τους περί αυτόν) είναι συγγενής με την κριτική του Μαρξ; https://herrkstories.wordpress.com/2008/10/21/rosa/

    Στράτο, στο τσερβέλο των περισσοτέρων ο μαρξισμός υπήρξε ευαγγέλιο.

    Οσο για την άποψη Κονδύλη: στα Χειρόγραφα του 1844 διαβάζω τη φράση: «Ο Φόιερμπαχ κατάφερε να αποδείξει ότι η φιλοσοφία δεν είναι τίποτα άλλο παρά λογικά διατυπωμένη θρησκεία» [http://www.marxists.org/deutsch/archiv/marx-engels/1844/oek-phil/3-5_hegl.htm , σ. 569]

    Για μαρξισμό και θρησκεία ο (τροτσκιστής) Löwy τα λέει νομίζω πιο καθαρά από όλους – πχ εδώ http://newsocialist.org/newsite/index.php?id=243
    Σημαντική εν προκειμένω η διάκριση μεταξύ εκκλησίας ως αντιδραστικού θεσμού και χριστιανισμού.

  3. εντάξει, τώρα παίζουμε με τον όρο θρησκεία, που άλλοτε σημαίνει τα οργανωμένα θρησκευτικά ιδρύματα, άλλοτε την πίστη και τον μυστικισμό, άλλοτε απλώς την -παρόμοια με τις επίσημες θρησκευτικές- δομή κάθε κοσμοεικόνας (κακός-φίλος, είναι-επίφαση κοκ). κι ο γιανναράς είναι ενάντια στη θρησκεία, ως ενστικτώδη » μαγική» τάση.

  4. Herrk,
    πράγματι και οι δυο μιλούν για σχέση, ο γ. έχει και την αντίθεση μεταξύ της εξοδανικευμένης και της καθημερινής σχέσης, αλλά και στο μαρξ, όταν κάποτε δε θα καταπιέζει κανείς κανέναν, υπάρχει η αντίθεση αυτή.
    προφανώς τα μέσα (περισσότερο κλείσιμο/ενορία-πολιτική) κι ο σκοπός τους διαφέρουν

  5. Γιάννη είναι ευρύτατα διαδεδομένη η σύγχηση μεταξύ θεσμικής θρησκείας και όλων των άλλων που αναφέρεις. Το ενάντια στη θρησκεία του Γιανναρά αξίζει να διαβαστεί; (έχεις κάπου μια βιβλιοπαρουσίαση;)

    ο Γιανναράς είναι λιγότερο μεσσιανικός απ το Μαρξ τελικά…

  6. Herr K.
    Υπάρχουν παρεξηγημένες έννοιες.
    (υποκειμενική μου άποψη)
    Άλλο η μεταφυσική φιλοσοφική θεώρηση των πραγμάτων που όντως εντάσσεται στον κλάδο της φιλοσοφίας και άλλο η Θρησκεία που δεν είναι παρά ένα παράγωγο αυτής της μεταφυσικής φιλοσοφικής θεώρησης. Άρα ένα δόγμα (χριστιανισμός, ιουδαϊσμός, ισλαμισμός κλπ. κλπ….) εντάσσεται στο παράγωγο της θρησκείας. Η θρησκεία με τη σειρά της παρουσιάζει το (δογματικό) πρόσωπό της μέσω των οργανωμένων μορφών της, όπως στη περίπτωση του Χριστιανισμού: η ορθοδοξία, ο καθολικισμός, οι διαμαρτυρόμενοι. Στη περίπτωση π.χ. του Ισλάμ: οι σουίτες, οι σουνίτες κλπ.

    Επομένως, και εκεί βρίσκεται η ένστασή μου, δεν εντάσσεται η θρησκεία στον κλάδο της φιλοσοφίας γιατί δεν αποτελεί παρά ένα παράγωγο μιας ορισμένης φιλοσοφικής θεώρησης. Ο Ντεκάρτ και ιδιαίτερα ο Καντ στη «Κριτική του Καθαρού Λόγου» τα έβαλαν αυτά τα ζητήματα στις σωστές τους διαστάσεις, βοήθησαν αφάνταστα τον μετέπειτα τον φιλοσοφικό στοχασμό.

    Ο εθνικός μας επιφυλλιδογράφος κ. Γιανναρά δεν κολλάει πουθενά σε όλα αυτά, αν ήταν να διαλέξω μεταξύ του επιφυλλιδογράφου μας, και του μαθήματος κοπτοραπτικής θα προτιμούσα τη δεύτερη, είναι ένα απείρως πιο χρήσιμο εφόδιο.

  7. Herrk,
    δεν το έχω διαβάσει όλο, αλλά η βασική του γραμμή είναι η διάκριση της ενστικτώδους θρησκείας από την εκκλησία. άθεος φίλος που το διάβασε μπερδεύτηκε από τον τίτλο και από το ότι στην αρχή στρεφόταν κατά του ενστικτώδους της θρησκείας. μετά έκλαιγε τα λεφτά του.

    η κοινότητα της οργανωμένης θρησκείας με τη φιλοσοφία έγκειται στην δομή τους. το παρόν-επίφαση, το, απαλλαγμένο από το κακό, είναι, ο εχθρος και ο αγωνας εναντίον του, η γνώση-εξουσία των καθοδηγητών-φιλοσόφων (ή ιερατείου) που το πολεμούν και καθορίζουν τη μορφή του ιδανικού είναι κοκ. γι’ αυτό και μπορούν να τεθούν μαζί θρησκείες και κοσμικές ιδεολογίες. η μεγαλύτερη διαφορά τους νομίζω βρίσκεται στην κοινωνική οργάνωση της θρησκείας, όχι στο δόγμα (της αποκάλυψης ή άλλο).

  8. Στράτο, η κοπτοραπτική αποτελεί ούτως ή άλλως πρακτικότερο εφόδιο από τη φιλοσοφία

    Επίσης:
    «ο ευσεβής πιστεύει τους ευσεβείς, ο ασεβής τους φιλοσόφους· όμως και οι δυο τους είναι εξ ίσου εύπιστοι»

    Γιάννη σ ευχαριστώ. Ναι, είναι σαφές ότι πρόκειται για παραπλανητική διαφήμιση! Ενδεχομένως να μην έχουν μεγάλη διαφορά ούτε καν στην κοινωνική οργάνωση (σκεπτόμενος τους παλαιότερους κομμουνιστές)

    Μακρινά σχετικό: Διάβαζα πρόσφατα την αφήγηση «Χριστός ο Αρχηγός» του Γιώργου Ιωάννου – άνοιξα το βιβλίο τυχαία και κόλλησα. Διηγείται την εμπειρία του από τη Ζωή (την παραεκκλησιαστική οργάνωση) στα χρόνια του εμφυλίου. Ο λόγος του δεν είναι καταγγελτικός, κι εκεί έγκειται, φυσικά, το ενδιαφέρον. Το βιβλίο είναι η Θεσσαλονίκη των προσφύγων ή κάπως έτσι

    Κι αυτό μάς οδηγεί στο δεύτερο ρητό του Ριβαρόλ με το οποίο κλείνω το δευτεριάτικο κήρυγμά μου:

    «οι περισσότεροι από τους ασεβείς μας δεν είναι παρά επαναστατημένοι ευσεβείς»

    Καλή βδομάδα.

  9. Herr K.
    Συμφωνώ απολύτως, είναι δύσκολο να εναντιωθεί κανείς σε ένα γενικό απόφθεγμα.

    Εκκρεμότητες: Τι είναι ασέβεια και Ποιος είναι ο ασεβής (ως προς την ανθρώπινη οντότητα)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s