Διεθνισμός και εθνικισμός: σύντομη ιστορική αναδρομή

Ορισμοί στους οποίους βασίζεται το άρθρο [1]: εθνικισμός σημαίνει να θεωρείς το έθνος-κράτος ως ύψιστη πολιτική αξία, διεθνισμός είναι να υπερβαίνεις το έθνος-κράτος αποβλέποντας σε μια ευρύτερη κοινωνία της οποίας βέβαια σημαντικότερες μονάδες είναι τα έθνη-κράτη.

Ο εθνικισμός-διεθνισμός διέρχεται διάφορες φάσεις στη σύγχρονη ιστορία:

1. Οι απαρχές του εθνικού συναισθήματος (ως μη θρησκευτικού φαινομένου) στη σύγχρονη εποχή τοποθετούνται στον 18ο αιώνα με την αμερικανική και γαλλική επανάσταση και τα κινήματα στη Λατινική Αμερική. Οι επαναστάτες αυτοπροσδιορίζονται ως πατριώτες. Βάση του πατριωτισμού τα κηρύγματα του Διαφωτισμού και κύριο χαρακτηριστικό τους ο κοσμοπολιτισμός. Το έθνος ορίζεται ως πολιτική έννοια και επιδιώκεται η εγκαθίδρυση δημοκρατικών καθεστώτων κάτι που αναμένεται να εξαλείψει τις αιτίες πολέμου μεταξύ των λαών.

2. Τον πατριωτισμό διαδέχεται πριν τα μέσα του 19ου αιώνα ο εθνικισμός. Πρώτες εκδηλώσεις του είναι η ελληνική και η βελγική επανάσταση και αποκορύφωμα του η λεγόμενη «άνοιξη των λαών» δηλαδή οι εξεγέρσεις στην Ευρώπη το 1848. Ο εθνικισμός αυτός είναι αγώνας των τάξεων που κατέχουν μέσα παραγωγής για δημιουργία κρατών που θα έφταναν κάποτε το επίπεδο των προηγμένων βιομηχανικά κρατών. Εκφράζεται με λατρεία του μεσαιωνικού παρελθόντος του λαού και της γλώσσας του. Το έθνος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως πολιτική οντότητα αλλά πολιτιστική, ο δε εθνικισμός, σε αντίθεση με τον πατριωτισμό είναι ένα ρομαντικό κίνημα. Στοιχεία του πατριωτισμού διατηρούνται στον εθνικισμό, όπως πχ το κοσμοπολίτικο στοιχείο που πλέον παίρνει τη μορφή του σεβασμού της πολιτιστικής ιδιομορφίας των άλλων λαών.

Το 1848 θεωρείται και η απαρχή του επαναστατικού αγώνα για το σοσιαλισμό: Η κοινωνική βάση της Α’ διεθνούς είναι οι μορφωμένοι και κάτοχοι μέσων παραγωγής επαγγελματίες, οι οποίοι αφενός μεν έχουν βαθιές ρίζες στην κοινωνία όπου ανήκουν – κάτι που τους προσδίδει αυτοπεποίθηση και πολιτικό ένστικτο – αφετέρου όμως έχουν κινητικότητα – κάτι που ενισχύει το αίσθημα αλληλεγγύης με άλλους λαούς: Εθνικό και διεθνιστικό στοιχείο συνυπάρχουν εξ ορισμού.

3. Από το 1860 ο ρομαντικός εθνικισμός δίνει τη θέση του στο σωβινισμό. Με το σωβινισμό το κεφάλαιο επιδιώκει έλεγχο της εσωτερικής αγοράς και αποικιοκρατική εξάπλωση. Ο σωβινισμός είναι θετικιστικός. Αντλεί το οπλοστάσιό του από τον κοινωνικό δαρβινισμό και κηρύττει την εχθρότητα προς τους άλλους λαούς. Ο στόχος του είναι διπλός: κινητοποίηση του πληθυσμού υπέρ του ενδο-ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού και πρόσδεσή του στην εσωτερική καπιταλιστική τάξη πραγμάτων: Οι κοινωνικές εντάσεις πρέπει να μετατεθούν από το πεδίο του ταξικού ανταγωνισμού στο πεδίο των ανταγωνισμών μεταξύ εθνών.

Παράλληλα στους κόλπους της σοσιαλιστικής Β’ Διεθνούς καλλιεργείται ο διεθνισμός που για πρώτη φορά αντιπαρατίθεται στον εθνικισμό. Αν και πιο οργανωμένη και με περισσότερους υποστηρικτές, η Β’ διεθνής στηρίζεται πλέον σε προλεταριάτο που δεν κατέχει τα μέσα παραγωγής ούτε διαθέτει το μορφωτικό επίπεδο και τη μαχητικότητα των επαγγελματιών της Α’ Διεθνούς. Αντίθετα, χαρακτηρίζεται από έλλειψη κινητικότητας και κοινωνικό ξεριζωμό. Αποτέλεσμα: η αμαχητί παράδοσή του στις σειρήνες του σωβινισμού με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

4. Το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου οδηγεί, τους ηττημένους κυρίως, σε μία νέα μορφή εθνικισμού που δεν βασίζεται σε θετικιστικά αλλά σε ανορθολογικά στοιχεία και ο οποίος καταλήγει στο φασισμό. Το έθνος είναι πλέον ταυτόσημο με τη φυλή. Όπως συμβαίνει και με το σωβινισμό, του οποίου αποτελεί προχωρημένη μορφή, ο φασισμός έχει διπλό στόχο: ενίσχυση του ενδο-ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού και συγκράτηση της επιρροής του επαναστατικού σοσιαλισμού.

Παράλληλα: με τη ρωσική επανάσταση του 1917 τα κόμματα της Γ’ Διεθνούς απορρίπτοντας κάθε μορφή εθνικισμού αντιστέκονται στο σωβινισμό των κυρίαρχων τάξεων. Η ΕΣΣΔ όμως καταλήγει σε μία νέα μορφή εθνικισμού. Ετσι έχουμε το πρωτόγνωρο φαινόμενο, τα κομμουνιστικά κόμματα να απορρίπτουν τον εθνικισμό και ταυτόχρονα να δείχνουν πίστη σε ένα άλλο κράτος, τη σοσιαλιστική πατρίδα.

5. Μετά το 1945, όταν μη δυτικά κράτη αναδύονται στη διεθνή σκηνή τα πράγματα αλλάζουν. Μέχρι πρόσφατα (έναν αιώνα πριν), ο εθνικισμός ήταν έκφραση των τάξεων που κατείχαν τα μέσα παραγωγής και ο διεθνισμός έκφραση της εργατικής τάξης. Τώρα ο εθνικισμός γίνεται λαϊκό όπλο κατά της δυτικής αποικιοκρατίας και ο διεθνισμός έκφραση του κεφαλαίου. Οι εθνικιστικοί – αντιιμπεριαλιστικοί αγώνες διεξάγονται από την αστική τάξη (Ινδία) ή από τις μεσαίες τάξεις (Αφρική) ή από μικροαστούς (Ινδονησία) ή από κομμουνιστές (Κίνα, Βιετνάμ). Η ιδεολογική βάση του νέου αυτού εθνικισμού είναι ετερογενής: ορθολογισμός, ρομαντισμός, θετικισμός, ανορθολογισμός, θρησκεία, σοσιαλισμός…

Παράλληλα το κεφάλαιο ανακαλύπτει το διεθνισμό: η ύπαρξη μιας και μόνης δυτικής ηγεμονικής δύναμης (ΗΠΑ) επιτρέπει το διεθνή συντονισμό των συμφερόντων του. Το βάρος στην κυρίαρχη, στο δυτικό κόσμο, ιδεολογία μετατοπίζεται από το έθνος στη φιλελεύθερη δημοκρατία, η οποία και ενισχύεται.

6. Τέλος, από τη δεκαετία του ’70 μέχρι σήμερα ο αντιιμπεριαλισμός χάνει την ορμή του. Οι αγώνες μεν συνεχίζονται (Κ. Αμερική, Παλαιστίνη, Ν. Αφρική) αλλά δεν έχουν πλέον την ίδια πλανητική σημασία. Ταυτόχρονα στην Αν. Ευρώπη η συνεχιζόμενη καταπίεση του εθνικού συναισθήματος από την ΕΣΣΔ οδηγεί σε ανάδυση του εθνικισμού.

Παράλληλα η ενίσχυση των ΗΠΑ δίνει νέα μορφή στο διεθνισμό. Δεν πρόκειται πλέον για συντονισμό των καπιταλιστικών δυνάμεων υπό αμερικανική ηγεμονία αλλά για διαμόρφωση του πλανήτη κατ’ εικόνα των ΗΠΑ. Διεθνισμός πλέον σημαίνει τη θέληση των ΗΠΑ να επεκτείνουν την επιρροή τους στην Ευρασία. Κύριο ιδεολογικό όπλο τα ανθρώπινα δικαιώματα, δηλαδή το δικαίωμα της Δύσης να βομβαρδίζει ή να εισβάλλει σε κράτη που επιλέγει. Εναλλακτικές μορφές διεθνισμού: ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, ο καθολικός μετα-φανατισμός και τα κινήματα κατά της παγκοσμιοποίησης. Το τέλος της ιστορίας μάλλον δεν έχει γραφτεί ακόμα.

[1] Περίληψη του άρθρου «Internationalism: a breviary» του μαρξιστή συγγραφέα Perry Anderson. Δημοσιεύτηκε στο New Left Review 14 (2002). http://www.newleftreview.org/?getpdf=NLR24801&pdflang=en Περίληψη και μετάφραση: herrk

Ενημέρωση: Πλήρες κείμενο σε μετάφραση Α. Αλεξανδρόπουλου:
http://lse.academia.edu/AlexandrosAlexandropoulos/Papers/1265108/Perry_Anderson_Internationalism_translation_in_Greek

Advertisements

20 thoughts on “Διεθνισμός και εθνικισμός: σύντομη ιστορική αναδρομή

  1. Χαίρομαι που σ αρεσε. Νομίζω ότι λέει πολλά με καθαρό τρόπο.
    Σημείωση: ο συγγραφέας είναι ο αδελφός του B. Anderson που έχει γράψει τις «φαντασιακές κοινότητες»

  2. Ασχετο: σπαμ που μόλις πήρα: ο Helmut Schmidt γίνεται 90 χρονών (είδηση: σημαίνει ότι ζει) και απαντήστε στο διαγωνισμό μας «ποιο είναι το σημαντικότερο επίτευγμά του». Τι κερδίζω; ένα ντιβιντί για τη ζωή του !

  3. πολύ καλό. ορισμένες επιπλέον εκφάνσεις του φασιστικού εθνικισμού, η ναζιστική θεοποίηση της φυλής, εμπεριέχουν έναν «διεθνισμό» απ’ την ανάποδη, το διεθνισμό των αρείων.

  4. Καλημέρα Γιάννη
    Εφόσον λες «ορισμένες» σίγουρα έχεις δίκιο. Για τις υπόλοιπες δεν γνωρίζω. Δύο πρώτες ακατέργαστες σκέψεις πάντως:

    – ενας εθνικισμός που αποκλείει μπορεί να είναι διεθνιστικός;

    – δεν είναι χαρακτηριστικό του φασισμού ο οπορτουνισμός, η έλλειψη συγκεκριμένου προγράμματος;

  5. οι διαστασεις που μπορει να παρει ο ‘Διεθνισμός »ειναι αναλογες με τις οψεις που μπορει να παρει ο Εθνικισμός ..

    Γιατι οι διεολογιες συναρρμώνονται με αλλες ιδεολογιες
    π.χ
    – Αλλο πραγμα ο Οικουμενισμός (Αναμνηση της παλιας Χριστιανικής ή Ρωμαικής Οικουμενης)
    αλλο ο Δι-εθνισμός του Mazzini π.χ που προυπέθετε τον Δημοκρατικό εθνικισμό ..
    Αλο ο Ναιστικός εθνικισμός που ηταν περισσοτερο ενας Διεθνιστικος ολοκληρωτισμός της Τελικής λύσης »(ας χαθει η Γερμανια- αρκει να εξοντωθουν οι Εβραιοι
    ..
    Και αλλο ο υποτιθεμενος Διεθνισμός της ιδεολογιας των »ανθρωπινων δικαιωματων » που υπερβαινει τα »εθνικά κρατη » και τη κυριαρχια κλπ
    Και σ’ολες αυτές τις μεταμορφωσεις προστιθενται -ή προσκολλώνται και οι αλλες ιδεολογιες — (Νεοφιλελευθερισμός , Μαρξισμός αναρχισμός κλπ

    Ετσι τα ζευγη που μπορουμε να εχουμε ειναι περιπου απειρα
    βλ στη σπηλια μου π.χΑναρτησεις στην Σπηλια που αφορουν στις Μεταμορφωσεις της ταυτοτητας :εθνος , νεωτερικοτητα, εθνικιστικός λόγος

    http://nosferatos.blogspot.com/2008/11/blog-post_1943.html
    κ.α

  6. Παράθεμα: βαρομετρο » Οι Εβραίοι

  7. Νοσφεράτε,
    ασφαλώς όλα μπορούν να συνδυαστούν με όλα. Νομίζω όμως ότι το παραπάνω κείμενο είναι ένα έγκυρο βασικό σχήμα – για μη αγνωστικιστές

    Η συλλογή αποσπασμάτων που προτείνεις είναι χρήσιμη για όποιον θέλει να πάει παραπέρα.

  8. HerrK,
    σίγουρα δεν είναι «πραγματικός» διεθνισμός ο ναζιστικός «διεθνισμός» των λευκών. τόσο επειδή η λ. διεθνισμός παραπέμπειστην α, β, γ’ διεθνή, την αριστερά κλπ, όσο και γιατί δεν αφορά όλα τα έθνη παρά μόνο τα δυτικά. από την άλλη, στα ες-ες που πολέμησαν κατά της εσσδ είχαν καταταγεί από ολλανδοί έως κροάτες και βόσνιοι μουσουλμάνοι, ο χίτλερ είχε κάποιου είδους συμπάθεια ή θαυμασμό προς την αγγλία και, στα τελευταία τους, οι ναζί παρίσταναν τον υπερασπιστή της (λευκής άρειας) ευρώπης από τους «εβραίους και σλάβους» της εσσδ. υπήρχε μια υπερεθνική πινελιά, λοιπόν, όπως υπήρχαν και έθνη συμμαχικά των ναζί ή έθνη εχθρικά.

    ο φασισμός ήταν μια περίεργη ανάμιξη ρομαντισμού, εθνικισμού, φουτουρισμού κ.ά., ακόμη και σοσιαλισμού. και οπωσδήποτε δεν μπορούσε να ζήσει δίχως πόλεμο, ήταν «τυχοδιωκτικός». αν η έλλειψη προγράμματος εννοείται στο εσωτερικό της γερμανίας κ της ιταλίας, αυτό δε νομίζω να ισχύει, αφού η λαϊκιστική αποκατάσταση της «τάξης» ήταν στο πρόγραμμα και με αυτή ως επιχείρημα προσέλκυαν τον κόσμο: να πηγαινοέρχονται τα τραίνα στην ώρα τους, να έχουν δουλειά και αργότερα να συνταξιοδοτούνται οι χαρούμενοι γερμανοί εργάτες οικογενειάρχες κ.ά. τέτοια.

  9. Γιάννη,
    σύμφωνοι με την υπερεθνική πινελιά, μήπως όμως δεν ήταν συμμαχία με το ναζισμό, παρά συμμαχία με τη Γερμανία (η οποία τύχαινε να είναι ναζιστική);

    Λέγοντας καιροσκοπισμό εννοώ την έλλειψη οικονομικού προγράμματος – όπως είχαν οι φιλελέυθεροι πχ ή, ακόμη περισσότερο, οι κομμουνιστές. Βέβαια έκανα λογικό άλμα και επεξέτεινα τον καιροσκοπισμό και στην ιδεολογία, οπότε έχεις δίκιο στη β’ παράγραφο.

  10. Herrk,
    η γερμανία στον β’ π.π. είχε περισσότερες ευρωπαϊκές συμμαχικές χώρες από ό,τι στον α’π.π. (μόνο η τουρκία κι η βουλγαρία συμμάχησαν με τις κεντρικές δυνάμεις) ή τουλάχιστον περισσότερες συμπάθειες. ακόμη και στην ελλάδα οι γερμανόφιλοι στον α’ π.π. δήλωναν ουδέτεροι, ενώ στον β’ π.π. έγιναν γερμανοτσολιάδες με καμάρι. ο παγγερμανισμός από μόνος του δεν μπορούσε να συγκινήσει κανέναν μη «νορδικό» , ενώ ο αντισημητισμός και αντικομμουνισμός του ναζισμού ένωνε όλη την ακροδεξιά στην ευρώπη. γι’ αυτό και ο «διεθνισμός» του ναζισμού.

  11. Γιάννη,
    (πλάκα έχει αυτό με τα ονόματα πάνω πάνω από το κομ, δίνει επισημότητα!)

    Σύμφωνοι με αυτά που λες, αρκεί όμως μια ιδεολογική συγγένεια και μια συνεργασία, έστω, για να μιλήσεις για διεθνισμό; Μάλλον η διαφωνία μας είναι μόνο θέμα ορολογίας.

    Βέβαια σκέψου και ποιοί ήταν οι πιο ένθερμοι σύμμαχοι: παραδοσιακοί πελάτες της Γερμανίας στη Γιουγκοσλαβία, Ουκρανοί αντι-ρώσοι (και αντικομμουνιστές βέβαια) εθνικιστές… εθνότητες δηλαδή που έβρισκαν φυσικό σύμμαχο στη Γερμανία εναντίον Σέρβων, Ρώσων κτλ. Το παράδειγμα των Ουκρανών φασιστών είναι ενδεικτικό (απ’ όσο μπορούμε να ξέρουμε για τη σκοτεινή εκείνη περίοδο στην περιοχή): αρχικά σύμμαχοι των ναζί κατά των κομμουνιστών, μετά την εισβολή των ναζί στράφηκαν και εναντίον τους.

    Επίσης, πώς μπορεί ένας σωβινιστής να είναι διεθνιστής, εφόσον ήδη μες στην ιδεολογία του υπάρχει η απαξίωση των άλλων λαών;

  12. «ο φασισμός ήταν μια περίεργη ανάμιξη ρομαντισμού, εθνικισμού, φουτουρισμού κ.ά., ακόμη και σοσιαλισμού. και οπωσδήποτε δεν μπορούσε να ζήσει δίχως πόλεμο, ήταν “τυχοδιωκτικός”»

    Γιάννη, μία μικρή ένσταση πάνω σε αυτό: ο φασισμός είναι μάλλον, στην θεσμική έκφρασή του, απότοκο του ρασιοναλισμού, όπως μας λένε και οι Γερμανοί Χορκχάιμερ και Αντόρνο, μεταξύ πολλών άλλων(ο Wolin και ο αναρχικός -μηδενιστής Γκερέν λέγαν άλλα, συμφωνώ). Ακόμη και το μυθολογικό αρχαίο τευτονικό στοιχείο είναι ή φαίνεται «εξορθολογισμένο» βάσει του εργαλειακού «Λόγου»(ratio) και εργαλειακού ορθολογισμού, που επιθυμεί ακριβώς, όπως έλεγε και ο Τζον Λοκ, την κυριαρχία πάνω στην φύση και τα στοιχεία της(ναι, παρόμοια λέγαν και οι «διαλεκτικοί υλιστές»). Υπάρχει, δηλαδή, αυτή η ψυχρή λογικότητα που είχε ασπαστή και ο Μ. Λούθηρος πριν γίνη επίσημα φιλοσοφικό ρεύμα και δόγμα, όπως έλεγε και ο Μπλοχ.

  13. Παράθεμα: Οι Εβραίοι | βαρόμετρο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s