Αυτοσυνειδησία και θρησκεία
Οι ιστορικές μελέτες μπορούν να έχουν ζωντανό ενδιαφέρον αν γράφονται ως απαντήσεις στα ερωτήματα του παρόντος. Το ερώτημα γιατί ο Μαρξ στη διδακτορική διατριβή του (για τη δημοκρίτεια και επικούρεια φυσική φιλοσοφία) επιλέγει συγκεκριμένο κομμάτι του παρελθόντος δεν είναι απλώς φιλολογικό, ούτε για το συγγραφέα των παρακάτω γραμμών (Π. Κονδύλης 1983), ενδεχομένως ούτε και για μας: Βοηθά να καταλάβουμε τη διανοητική εξέλιξη του Μαρξ και, κυρίως, να συλλάβουμε το μαρξισμό ως μία στιγμή στην πορεία του δυτικού ορθολογισμού.
Βασικό φιλοσοφικό μέλημα των ριζοσπαστών επιγόνων του Χέγκελ ήταν να δείξουν ότι το απόλυτο πνεύμα (η ύψιστη αρχή του εγελιανού συστήματος) δεν ήταν κατά βάθος τίποτα άλλο παρά η αυτοσυνειδησία του ανθρώπου. Η έννοια του ανθρώπου ισοδυναμεί με το σύνολο των ανθρώπινων εκδηλώσεων, άνθρωπος δηλαδή είναι το ενεργό υποκείμενο που δημιουργεί την ιστορία: Θεός και Ιστορία, Άνθρωπος και Ιστορία ταυτίζονται.
Η ερμηνεία όμως αυτή του Χέγκελ είχε το θεωρητικό της αντίτιμο: για να υποστηριχθεί η ταύτιση πνεύματος και αυτοσυνειδησίας, έπρεπε να αποσιωπηθούν άλλες, σημαντικές πλευρές της σκέψης του δασκάλου: Το απόλυτο πνεύμα του Χέγκελ κάλυπτε και την ανθρώπινη και την εξω-ανθρώπινη, δηλαδή τη φυσική, πραγματικότητα, Συμπίεση του πνεύματος στα όρια της αυτοσυνειδησίας σήμαινε χωρισμό ανθρώπινου πνεύματος και άψυχης φύσης.
Οι νεοεγελιανοί απορρίπτουν την εγελιανή θεωρία της συμφιλίωσης με την πραγματικότητα και προβάλλουν το αίτημα της πραγμάτωσης της φιλοσοφίας: φιλοσοφία και πραγματικότητα χωρίζονται και η πρώτη, όντας η τελειότερη, γίνεται το μέτρο με το οποίο κρίνεται η δεύτερη. Από εδώ προκύπτει το πρωτείο της πράξης απέναντι στη θεωρία: Με την πραγμάτωση της φιλοσοφίας επιδιώκεται ουσιαστικά η αποκατάσταση μια γνήσιας και οριστικής πραγματικότητας (ολότητας). Να διευκρινιστεί ότι ως πράξη εννοείται η θεωρητική εργασία που αναπτύσσει η φιλοσοφία όταν εγκαταλείπει την ενατενιστική στάση και υιοθετεί κριτική συμπεριφορά.
Βέβαια, η πίστη στον κοσμοδιορθωτικό ρόλο της φιλοσοφίας πηγάζει από την άγνοια των κοινωνικών και φιλοσοφικών εξαρτήσεων της φιλοσοφικής σκέψης. Η φιλοσοφία, για τον νεαρό ιδεαλιστή Μαρξ, δεν καθορίζεται από τον κόσμο, παρά μπορεί και οφείλει να τον καθορίσει.
Η φιλοσοφία για το Μαρξ ενσαρκώνει το αλτρουϊστικό ήθος που εμπνέεται από το Λόγο, το ήθος του ελεύθερου και αυτόνομου ατόμου, ενώ η θρησκεία ενσαρκώνει το φόβο της τιμωρίας, εμπνέοντας μια μικρόψυχη και ιδιοτελή συμπεριφορά. Αντιπαραθέτει στον ιδιοτελή ατομικισμό τη συλλογική υπόσταση και αξία του ανθρώπινου γένους. Η αυτοσυνειδησία είναι μία υπερήφανη, ατομική κριτική παρουσία που καταπολεμά την υποταγή στους θρησκευτικά καθαγιασμένους θεσμούς, ενώ το ανθρώπινο γένος είναι η ανώτερη αρχή που σβήνει τους ατομικούς φόβους και την ιδιοτέλεια.
Ο νεαρός Μαρξ συμμαχεί με τον υλισμό, παρόλο που δεν ομολογεί – ούτε καν υπαινίσσεται – πίστη στην προτεραιότητα της ύλης απέναντι στη συνείδηση, επειδή ο υλισμός εμφανίζεται ως συνεπής άρνηση των θρησκευτικών μύθων, άρα ως ηθική στάση απαλλαγμένη από το φόβο και την ελπίδα. Ξεκινάει λοιπόν από μια ηθική κι όχι μεταφυσική αποτίμηση του υλισμού, και τον συγκαταλέγει στα ρεύματα που συναπαρτίζουν το διαφωτισμό, ως κίνημα κατά της δεισιδαιμονίας και της πρόληψης.
Αποσπάσματα από το κείμενο του Π. Κονδύλη: Η αφετηρία της διανοητικής εξέλιξης του Karl Marx (1984). Περίληψη του κειμένου εδώ:
Διαβάζει η Ρόζα Εσκενάζη Μαρξ ή Γιανναρά;
Ποια είναι η κυρίαρχη θρησκεία στην Ελλάδα; Η ορθοδοξία, ίσως; Κοιτάξτε λιγότερο πιο προσεκτικά γύρω σας. Θα δείτε μια νέα θρησκεία να έχει εξαπλωθεί – και όπως όλες οι θρησκείες, έχει δικές της λατρευτικές τελετές , δική της κοσμοθεωρία και βασίζεται στην πίστη σε ένα δικό της υπερφυσικό στοιχείο.
Οι λατρευτικές της τελετές: τα στούντιο των τηλεπαιχνιδιών, όπου συχνάζουν οι λίγοι και εκλεκτοί, οι υπόλοιποι ας τα δούνε από το σπίτι τους. Στις τελετές αυτές γίνονται συμβολικές ανθρωποθυσίες: τα ψώνια που ξεδιπλώνουν τα καλλιτεχνικά τους ταλέντα, οι παίκτες που πρέπει να δεχτούν τις προσβολές της τηλεπαρουσιάστριας, οι έγκλειστοι στο λάκο με τις κάμερες – οι αμνοί του Θεού της νέας θρησκείας
Η κοσμοθεωρία της: ό,τι φάμε κι ότι πιούμε (ισχνός αντίλαλος του δημιουργικού carpe diem, δηλαδή καμία σχέση) κι ότι παίξει η τηλεόραση. Ο καθένας για την πάρτη του – μην τυχόν και γίνει αυτός ο αδύναμος κρίκος. Καλή και απαραίτητη η πάρτη, άμα είμαστε όλοι όμως σκόρπιοι κρίκοι, είμαστε ταυτόχρονα – όλοι – αδύναμοι κρίκοι.
Το υπερφυσικό στοιχείο: το περίγραμμα του είναι ακόμα θολό, όπως γίνεται σε όλες τις νέες θρησκείες. Σε γενικές γραμμές έχει ως εξής: κάποιες καταχθόνιες δυνάμεις που ξεκίνησαν από την Ατλαντίδα, πριν αυτή καταποντισθεί από το στρατό του Καραϊσκάκη που είχε μόλις νικήσει τους Πέρσες στο Γράμμο και το Βίτσι παρά τη λυσσαλέα αντίδραση του εβραϊκού λόμπυ (άρα δίκιο είχε ο Αγαμέμνων που δεν τους χώνευε) που κινούν τα νήματα με αποτέλεσμα (εδώ είναι η κορύφωση του υπερφυσικού στοιχείου) κανείς να μην μπορεί να κάνει τίποτα! Αν ακόμα αμφιβάλλετε, ανοίξτε κουβέντα σ’ ένα ταξί ή κοιτάξτε για τί πράγμα μιλάνε τα μισά βιβλία στους πάγκους των υπαίθριων βιβλιοπωλείων.
“Η θρησκευτική αγωνία είναι ταυτόχρονα η έκφραση πραγματικής αγωνίας και η διαμαρτυρία ενάντια στην πραγματική αγωνία.” Το είπε ο Γιανναράς ή ο Μαρξ; “Η θρησκεία είναι η αυτοσυνείδηση του ανθρώπου που είτε δεν βρήκε ακόμα τον εαυτό του, είτε έχει ήδη χάσει τον εαυτό του.” Για να βρούμε ποιος τό ‘πε πρέπει να συστήσουμε εξεταστική η προανακριτική επιτροπή;
Οταν πάντως ο Μαρξ λέει ότι η θρησκεία είναι το όπιο του λαού, η Ρόζα Εσκενάζι του τραγουδάει μισο-περήφανα, μισο-ντροπιασμένα “Σα μαστουρωθείς, γίνεσαι ευθύς, αρχηγός δικτάκτορας (sic), Θεός και Παντοκράτορας”. Και το σεγόντο: Ρόζα μου για σένα έγινα πρεζάκιας μπλογκάκιας
Ο καθείς το φάκελό του
Από τους υπονόμους του Παρισιού λάβαμε το ακόλουθο κείμενο:
[...] Και μετά απ’ αυτό είδα Τέσσερεις Αστυνόμους να στέκουν στα τέσσερα Σημεία του Ορίζοντος και να κρατούν τις Τέσσερεις ιδεολογίες της Γης, για να μη φυσάει Ανεμος μήτε στη Γη μήτε στο Πέλαγος μήτε στα Δέντρα. Και είδα κάποιον άλλον Αστυνόμο ν’ ανεβαίνει, ανατολή μεριά, κρατώντας τη Μεγάλη του Κράτους Σφραγίδα και να γαβγίζει λέγοντας:
Μην αγγίξετε τη Γη, ούτε τη Θάλασσα, ούτε τα Δέντρα, μέχρις ότου σφραγίσουμε στο Μέτωπο όλους τους ανθρώπους κι ο καθείς αποκτήσει τον Φάκελό του.
Κι άκουσα πώς οι Σφραγισμένου ήσανε κάπου Εκατόν Σαραντατέσσερεις Χιλιάδες, από κάθε Πόλη και Κόμμα – Δώδεκα Χιλιάδες Θανατοποινίτες, Δώδεκα Χιλιάδες Αναρχικοί, Δώδεκα Χιλιάδες Καπνεργάτες της Σαλονίκης, άλλοι τόσοι της Καβάλας, Δώδεκα Χιλιάδες Ακροναυπλίτες, Δώδεκα Χιλιάδες Μακρονησιώτες, Δώδεκα Χιλιάδες Εξόριστοι, Δώδεκα Χιλιάδες Τουφεκισμένοι και ακόμα τόσο Δολοφονημένοι, Δώδεκα Χιλιάδες Μαρξιστες Σφραγισμένοι [...]“
Ιωάννου Αποκάλυψις παραφρασθείσα υπό του προφήτου Ηλιού του Πετροπούλου
Μπορεί να διαβαστεί με υπόκρουση Ενγκελς (ιστορία του πρώτου χριστιανισμού). Με ευχές για καλή Ανάσταση.
Προς θεού !
Οταν ένας ελάχιστα γνωστός κοινωνιολόγος του 19ου αιώνα έγραφε ότι “η θρησκεία είναι το όπιο του λαού”, ίσως δεν φανταζόταν ότι κάποιοι θα ήθελαν να κόψουν το όπιο από το λαό χωρίς να να αλλάξουν οι συνθήκες που επιβάλλουν τη χρήση οπίου. Δυσπιστώ με όσους κάνουν σημαία την αντιθρησκευτικότητα (οι πραγματικοί άθεοι δεν το κάνουν βούκινο). Είναι μαθηματικά βέβαιο ότι αργότερα κάτι θα προσκυνάνε όπως ο ήρωας του Ταχτσή στα γεράματά του ή όπως η πλειοψηφία των απολογητών του σταλινισμού που αναζήτησαν τη σωτηρία στον νεοφιλελευθερισμό (με το αζημίωτο). Ολ’αυτά με αφορμή τα σχόλια στο άρθρο του Ξυδάκη, στα οποία πάντως περιλαμβάνονται πραγματικά χαριτωμένοι διάλογοι όπως ο παρακάτω:
- “Αγαπητέ κύριε, σας παρακαλώ μαζέψτε το δάχτυλό σας. Θα μου βγάλετε το μάτι έτσι όπως το κουνάτε! Λυπάμαι αν δεν ικανοποιώ τα standards σας όμως πουθενά δεν αποδείξατε ότι έχω λάθος, εκτός αν θέλετε να το πιστέψω επειδή το λέτε εσείς.”
- Μάλλον δεν διαβάζετε αυτά που γράφω, κουνώντας φυσικά τα δάχτυλά μου, πώς αλλιώς?, αλλά το ματάκι σας δεν το είδα! συγνώμη αν κατα λάθος θα σας το έβγαζα!
έχεις ακόμα μια πίστα
- “Τι γίνεται όταν έχεις εγκαταλείψει το μπλογκ σου”;
- “Θα συνεχίσει να έρχεται κόσμος και να σχολιάζει. Σιγά σιγά θα αραιώνει αφού δεν θα υπάρχουν νέα ποστ. Βέβαια, μπορεί μετά από χρόνια να συνεχίσουν να το επισκέπτονται πού και πού”, απάντησε ο Κ.
- Και το μπλογκ σου μπορεί – λέμε τώρα – να υπάρχει στο ιντερνετ για πάντα;
- “Το πάντα είναι κάτι αδύνατο”, είπε ο Κ. “Για να δεις αν κάτι έχει κρατήσει για πάντα, πρέπει πρώτα να τελειώσει το πάντα. Γιατί τα ρωτάς όλ’ αυτά όμως”;
Καλοκαίρι: με τη Μόνικα. Φθινόπωρο: “έχω ένα σχέδιο”
(Ο Ιππότης εξομολογείται. Ο ιερέας είναι ο Θάνατος, αλλά ο Ιππότης δεν το έχει δει)
Ι. Θέλω τη γνώση. Οχι πίστη ούτε εικασίες. Γνώση. Θέλω ο Θεός να μου απλώσει το χέρι του, να μου δείξει το πρόσωπό του, να μου μιλήσει.
Θ. Αυτός όμως σωπαίνει.
Ι. Φωνάζω τ’όνομα Του στο σκοτάδι αλλά σαν να μην είναι κανείς εκεί.
Θ. Ισως και να μην είναι κανείς.
Ι. Καταλαβαίνω τι θες να πείς. Το φόβο μας τον ονομάζουμε Θεό.
Θ. Είσαι ανήσυχος
Ι. Μ’επισκέφτηκε ο Θάνατος το πρωι. Παίζουμε σκάκι. Αμα χάσω, πεθαίνω. Αυτή η αναβολή μου επιτρέπει να εκπληρώσω μια αποστολή.
Θ. Τι αποστολή;
Ι. Σ’όλη μου τη ζωή ταξίδευα, κυνηγούσα, μίλαγα… Ολ’αυτά δεν έχουν κανένα νόημα. Δεν το λέω με πικρία ούτε κατηγορώ τον εαυτό μου. Ολοι σχεδόν οι άνθρωποι αυτό κάνουν. Θέλω όμως να χρησιμοποιήσω την αναβολή αυτή για να κάνω κάτι που νά’χει νόημα.
Θ. Γι’αυτό παίζεις σκάκι με το Θάνατο;
Ι. Είναι γερός αντίπαλος αλλά δεν έχω χάσει ούτε πιόνι.
Θ. Πώς θα τον νικήσεις;
Ι. Εχω ένα σχέδιο. Μια βαριάντα με τον αξιωματικό και το άλογο που δεν την γνωρίζει.
Θ. (σηκώνεται και δείχνει το πρόσωπό του) Θα το θυμάμαι αυτό.
Σε μια σκηνή από την – υποβλητική - ταινία εμφανίζεται μια απόκοσμη λάμψη. Ο Μπέργκμαν ερωτάται για το νόημά της και απαντά ότι το γύρισμα της σκηνής έγινε στα περίχωρα της πόλης κι η απόκοσμη λάμψη είναι απλώς η – εκτός σεναρίου – αντανάκλαση του ήλιου σ’ένα τζάμι μιας πολυκατοικίας.
Πώς άρχισαν όλ’αυτά:
